Bütün bu ayetlerde “din” kelimesi, en geniş anlamıyla insanların inanç-eylem boyutlarında topyekûn yaşama biçimlerini, hayatları boyunca izlemek üzere benimsedikleri yolu-yordamı ifade edecek kapsamda kullanılmıştır.”(2)

Bütün bu anlamların bileşkesi şudur: Din=Hayat tarzı. İlahi veya beşeri kaynaklı hayat tarzı. Bu anlamda herkesin bir dini var. İnanan-inanmayan herkes, bir din/hayat sahibidir. Bu anlamda insanlara hayat tarzı sunan, insanların hayatını tanzim etme iddiasını taşıyan her ideoloji, her izm de bir dindir. Adının din olmaması bu gerçeği değiştirmez.

Ali Şeraiti de “dine karşı din” diye realize ederek küfür/şirk dini ile İslam dininden bahseder. (3)

“Küfr, bir şeyin üstünü örtmektir. Buna göre küfr, dinin yok edilmesi ve dinsizlik demek değil, o dini hakikatin yerine bir başka dinin ikame edilmesidir. Şirk, tanrısızlık demek değildir; zira müşriklerin bizden daha çok tanrıları vardır. Müşrikler, tanrıya inanmayanlar değil, birden çok tanrıya inanan ve tapan kimselerdir. Öyleyse onları, dinî inançları ve duyarlılıkları olmayan kimseler olarak nitelendirmek mümkün değildir. Zira onların bir değil pek çok tanrıları vardır ve onlar, tapındıkları tanrılarının, kendilerinin ve evrenin yazgısı üzerinde etkili olduklarına inanırlar… Demek oluyor ki şirk bir dindir; hatta insanlığın tanıdığı en eski din şekillerinden biridir; “ (4)

“Tarih; din ile dinsizliğin, Allah’a inanıp birlemekle Allahsızlığın savaş sahnesi değildir. Geçmişte dinsiz veya dine karşı olan toplumlar, egemen güç ve sistemler olmamışlardır. İnsanların büyük hak peygamberleri, ‘ müşrikler ‘ ve kâfirlerle savaşmışlardır. Şunu unutmayın ki, müşrikler ve kâfirler bütünüyle dinlidirler. Yani dinleri vardır onların. Müşriklerin bütün peygamberlerden daha çok ilahları olmuştur.(5)

Bütün bunlardan din denilen şeyin gerçekte hayat tarzı olduğu anlaşılmaktadır. Böyle olunca, din dışı diyen bir insan gerçekte hayat dışı demektedir ki bu da abes bir şeydir. Çünkü insanların ürettiği her türlü bilgi, bir hayat tarzının/dinin ürünüdür. Edebiyatta da durum böyledir. Böyle olunca konuları dinî ve din dışı diye ayırmak saçmalıktan öte bir şey olmayacaktır. Parçalı bir zihne sahip insanların algısında dinî konu ayrıdır, din dışı konu ayrıdır. Gurbet, ayrılık, hasret, özlem, beşeri aşk vb. temel insanî konular din dışı konulara girerken; Allah aşkı, ahiret özlemi, peygamber sevgisi, peygamber kıssaları, dünyanın fenalığından şikâyet vb. temalar da dinî konu olmuş oluyor. Hiç kimse bunun bir sınırı yok mu diye sormayı akıl edemiyor.
Bu tasavvura sahip olan insanlar için; bir dünya bir de ahiret işi vardır. Aynı anda hayat parsellenmiştir. Hayat parsellenince edebiyat da parsellenecektir/parsellendi. Böylece bir anda Âşık Tarzı Edebiyatı oluşurken bir yandan da Tasavvuf Edebiyatı oluştu.(!) Birileri beşeri aşktan, ayrılıktan, özlemden, gurbetten bahsederken din dışı bir edebiyat oluşturuyordu; birileri de metafizik konulardan bahsedince dinî bir edebiyat oluşturuyordu.(!) Oysa bu bir parçalamanın ta kendisiydi. Gerçekte böyle bir ayrımı yapmanın imkânı yoktur. Çünkü çocuğunu öpen bir baba gerçekte cennetlik bir iş yapmaktadır. Bu meyanda birçok örnek sıralanabilir. Böyle olunca işlenen temalara bakarak farklı kategoriler ortaya atmak; ancak parçalı bir akla sahip insanların yapabileceği bir iştir ki, böyle yapılmıştır.

Gurbet duygusu çok insani bir duygudur. Özlem, sevgi, hasret insanî duygulanımlardır. Bunlar aslında günah değildir, yasak da değildir. Böyle bir şey olabilir mi? Bu vb. temel insanî duygular din/hayat dışı mıdır? O halde parçalamak, bölmek, koparıp ayırmak neden? Tek cevap: Tasavvur

İnsanîlik, islamiyetin zeminidir. İnsanî olan, aynı zamanda İslamî ‘dir de. Ayrılık, dinin/hayatın dışında değil, içindedir. Gurbet, özlem, hasret, anne-baba sevgisi, iyilik, ölüm vb. temaların hepsi hayatın/dinin tam kalbindedir. Dinî veya din dışı gibi bir ayrım yapılamaz. Böyle bir ayrımı yapanların ve kabul edenlerin zihinlerinde/tasavvurlarında büyük bir problem vardır. Bu ayrım ve parçalama, parçalı bir zihnin ürünüdür.

Sonuç olarak; dinî ve din dışı gibi bir ayrım yapmak imkân dışıdır. Çünkü üretilen her şey bir dinin /inancın/hayat tarzının ürünüdür.

Dipnot:
1. Mevdudi, Kur’an-ı Keirm’de Dört Terim, İdeal Kitapları ( Çeviri: Cahit Koytak), 1999, İstanbul ( S. 136-152 )
2. Mevdudi, Kur’an-ı Keirm’de Dört Terim, İdeal Kitapları ( Çeviri: Cahit Koytak), 1999, İstanbul ( S. 136-152 )
3. Şeraiti, Ali, Dine Karşı Din, Bilge Adam ( Çev. Ali Aydın), 2005, Van
4. Şeraiti, Ali, Dine Karşı Din, Bilge Adam ( Çev. Ali Aydın), 2005, Van, s. 46-47
5. Şeraiti, Ali, Kendini Devrimci Yetiştirmek, İhtar Yayıncılık, 2002, İstanbul, s. 13-14

Konuyu doğru bir şekilde kavramak için “din” kavramını mercek altına almak gerekmektedir. Arapça sözlüklerde “din” kelimesinin başlıca şu anlamlara geldiği kaydedilmektedir.

1. Üstün gelme/ baş eğdirme; sulta/ hâkimiyet/ buyruk sahibi olma; baş eğdirmek ya da buyruk altına almak amacıyla güç kullanma; baskın bir gücün ya da başkalarının kuvvet yoluyla buyruğu altına alması; kul, köle, tebaa durumuna sokması… vb.

2. İtaat kulluk/ kölelik, hizmet, birinin buyruğunda olmak; kuvvet ve üstünlük karşısında baş eğip birbirinin hükmü altına girmek…

3. Şeriat, kanun, yasa, yol, mezhep, millet, âdet, izlenen örnek…

4. Ceza (karşılık), mükâfat, kaza (yargı), sorgulama, hesaba çekme...(1)

O halde, vahye göre din ne demektir? “Terimin Kur’an mesajı içinde, bir anlam çeşitliliğinden çok, bir anlam derinliği, bir anlam örtüsü ortaya koyan dört boyutunu şöyle sıralayabiliriz.

1. Mutfak egemenlik (hâkimiyet), üstün sulta; külli otorite.

2. Bu otoriteye karşı gösterilen ya da gösterilmesi istenilen itaat, boyun eğme.

3. Böyle bir ‘otorite-itaat’ ilişkisinin sonucu ya da gereği olarak ortaya çıkan yahut

Böyle bir ilişkinin kurulması ve sürdürülmesi için vazedilmiş olan ve dolayısıyla uyulması, izlenmesi gereken fikri ve amelî düzen; düşünce ve davranış dizgesi; düşünce, inanç ve eylem bütünlüğü gösteren topyekûn dünya görüşü; küllî bakış açısı ve onunla uyum içinde bütün bir hayatı, tüm yapıp etmeleri kucaklayan genel davranış tarzı; yol, yordam; yasalar ve ilkeler bütünü; yasalar ve ilkeler dizesi…

4. Ve nihayet, böyle bir düzene, genel düşünme ve yaşama biçimine, yasalar ve ilkeler dizesine uyup uymamak noktasında kulların ve bu düzenin vazıı olan yüce otorite tarafından değerlendirilmesi; hesaba çekilmesi; yapılıp- edilenlerin sorgulanması; uygun karşılıklarla (ceza), mükâfat ya da îkabla değerlendirilmesi. Kısacası, yargı ve bunun sonucu olarak menfi ya da müspet karşılık anlamında ceza…

Şimdi de bu anlamları içeren ayetlerden ikişer- üçer örnek vermek gerekirse;

“Allah yeryüzünü sizin için bir karar, gökyüzünü bir bina kıldı; sizi suretlendirdi, suretinizi de en güzel (bir biçim ve incelikte) kıldı ve size güzel-temiz şeylerden rızık verdi. İşte sizin Rabbiniz Allah budur. Âlemlerin Rabbi Allah ne yücedir. O, Hayy (diri) olandır. O’ndan başka İlah yoktur; öyleyse dini yalnızca Kendisine halis kılanlar olarak O’na dua edin. Âlemlerin Rabbine hamdolsun.” (Mümin 64–65)

“Dedi ki: Ben dini yalnızca O’na halis kılarak Allah’a ibadet etmekle emronuldum. Ve ben, Müslümanların ilki olmakla da emronuldum. De ki: “Ben dinini yalnızca O’na halis kılarak Allah’a ibadet ederim. Siz, O’nun dışında dilediklerinize ibadet edin.” (Zümer 11–12–14–15)

“Ve yüzünü hanif olarak dine çevir, sakın müşriklerden olma! diye bana emredildi.” (Yunus 104–105)

“İşte biz Yusuf için böyle bir düzen hazırladık; yoksa kralın dinine (yasalarına) göre kardeşini(başka türlü) yanında alıkoyamazdı.”(Yusuf 76)

“Sizin dininiz size benim dinimde bana.” (Kafirun -6)

“Yoksa onlara din konusunda Allah’ın izin vermediği şeyi vazeden ortakları mı var?” (Şura 21)

“Din (yargı, ceza) mutlaka vaki olacaktır.” (Zariyat 6)

“Dini (yargı ve cezayı) yalanlayanı gördün mü?” (Maun 1)

“Din günün sahibidir.” (Fatiha 3)

“Firavun dedi: Bırakın Musa’yı öldüreyim de, o rabbine yalvarsın bakalım. Gerçek şu ki, ben onun sizin dininizi değiştirmesinden ya da yeryüzünde bozgunculuk çıkarmasından korkuyorum.” (Mümin 26)

“Allah katında din islamdır.” (Al-i İmran 19)

“Kim ki İslam’dan başka bir din ararsa, bilsin ki, bu ondan kabul edilmeyecek ve bu kimse ahirette kaybedenlerden olacaktır.” (Âl-i İmran 85)

(Devam edecek)

Nice zamandır düşüncelerimiz (içinde yaşadığımız su) bulanık bir durumdadır. Suyu bulandıranların tek amacı, insanların doğruyu açık-seçik görmelerini engellemektir.

Her kelime, insanlara dış ve iç dünyayı gösteren birer gözlüktür. Gözlüklerimiz sunî ve sentetik boyalarla boyandı/boyatıldı. İnsanı/eşyayı ve hayatı istedikleri gibi görmemizi isteyenler, kelimelerimizi muhtelif boyalarla boyadılar. O boyaların arkasında gördüğümüz dünya, hakikat değil ne yazık ki. Hakikat sürekli kaçırılan bir gelin. Kaçırılan ve saklanılan. Aldanmanın en tehlikesi, insanların gördüklerini hakikat zannetmesidir. Şüphesiz her kaçırma bir amaca matuf: Egemenliği pekiştirmek. Sentetik kelimelerin arkasında yatan çıplak gerçek budur. Egemenlik, dil ile sağlanır. Önce zihinler esaret altına alınır, sonra bedenler. Bedenler; zihinlere, zihinler; kelimelere, kelimeler; anlamlara esirdir. Ülkeleri işgal eden, değiştirme teşebbüsünde bulunan ve toplum mühendisliğine kalkışanlar önce dilden başlarlar/ başladılar. Konfüçyüs”ü burada hatırlamanın tam zamanıdır:”Bir ülkeyi değiştirmek mi istiyorsunuz? “Dilini değiştirin.”

Dile hâkimiyet, hayata hâkimiyetin yegâne anahtarıdır. Dil, hayata giden bir yoldur.
Bu girizgâhtan sonra asıl konumuza girebiliriz. Edebiyat kitaplarımızda, edebiyat tarihi kitaplarında herkesin diline pelesenk olmuş iki kavram vardır: Dinî konu, din dışı konu. Bir ayrım, bir parçalama. Neden? Böyle bir şey olabilir mi? Bu kullanımlar kasıtlı mı? Yoksa iğfalin getirdiği bir gafletin eseri mi?
Derinlemesine bir bakışa hazır mısınız?

Önce kavramlardan başlamak gerekir. Üzerinde konuşmamız gereken iki kavram söz konusu burada. Edebiyat ve din. Özellikle üzerinde duracağımız kavram din kavramı olacaktır. Edebiyatın hem öznesi hem de nesnesi insan ve hayattır. Buraya kadar herhangi bir sorun yok. Din… Netameli bir alan. Birçok alanda olduğu gibi, bu alanda da zihinler paramparça… Din ne demektir? Modern insanın din algısı, din tasavvuru neye karşılık gelmektedir? Bunu irdelemekte fayda vardır. İslamoğlu’nun güzel ifadesiyle: “Tasavvurda milimetrik sapma, hayatta kilometrelik sapmalara neden olur.” İşte sorunun başladığı nokta tam da burasıdır. Tasavvur ve algı.

İnsanın tasavvuru ve algısı; hayata, hâdisata, tabiata, eşyaya bakışının tek belirleyicisidir. Tasavvur aklın temel ölçüsüdür. Tasavvuru bozuk olanın, aklı, düşüncesi ve hayatı da bozuk olacaktır.

Din nedir? Bu konuda farklı tasavvurlar söz konusudur. Din dendiğinde, ortalama insanın/ aydının zihinde şöyle bir tablo ortaya çıkar: “Bir yaratıcıya iman, bireyin hayatıyla sınırlı kalan adetleşmiş ibadetler, ritüeller, törenler, tütsüler, büyüler, mucizeler, kerametler, ağaçlara ez bağlamalar, türbe ziyaretleri, cenaze merasimleri, mistik bir yaşam… vb. şeylerdir.” Genel algı üç aşağı beş yukarı böyledir. Bunun karşısında daha farklı ve adına modern denilen bir hayat algısı vardır. Bu algı da şöyledir: “Sadece aklın merkezde olduğu, bilimin ve tekniğin kutsandığı, bilimin hayata değil, tekniğe dönüşmüş hâli olan araba-tramvay-uçak-internet-televizyon vb. makinenin odakta olduğu, kadın erkek birlikteliğinin bulunduğu, her türlü serbestlik,(!) demokrasi özgürlük palavraları, deniz-kum-su üçlüsü vb. kavramlar etrafında oluşmuş-güya dindışı bir hayat.” Yukarıdaki algı dinî, aşağıdaki dindışı… Biri dinî alanla ilgili, diğeri din kapsamının dışında(!)…

Parçalı bir hayat algısı ve tasavvuru insanların çoğunu saran büyük bir bela konumundadır. Parçalı algı ve tasavvur, yamuk bir algı ve tasavvurdur. Bu yamuk tasavvur her türlü sosyal bilime uygulanmaktadır günümüz dünyasında. Var olan manzara da bunun kanıtlayıcısıdır. Yamuk bir tasavvurdan da başkası beklenemezdi. Çünkü yamuk bakış açıları yamuk tasavvurların eseridir.

Gerçek, acaba ortalama insanın algısında olduğu gibi midir? Din denilen şey acaba yukarıdaki yamuk algıda olduğu gibi midir? Hayat ikiye bölünebilir mi? Bir Müslüman’ın bu konudaki tavrı ne olmalıdır? Hakikatin kaynağı olan vahiy bu konuya nasıl yaklaşmaktadır?

(Devam edecek)

Kimlik verilmiş bir şey mi, yoksa kazanılması gereken bir şey mi? Kimliği oluşturan unsurlar nelerdir? Bu ve benzeri sorular Âdem’den beridir sorulan, üzerinde düşünülen derin ve kadim sorular…

Sosyal bilimleri bir futbol sahasına benzetirsek, bilimsel olguları da meşin yuvarlağa benzetebiliriz. Her oyuncu, oyunculuğu nispetinde topu kaleyle buluşturabilir.
Kimlik topunu tekmeleyen çok oyuncu geldi-geçti.Her insan, bir oyuncudur bu sath-ı dünyada. Biz de kendi görüşümüzü açıklamaya çalışacağız. Sözü dolandırmayacağız.

Ben kimim? sorusuna verilen cevap kimliği oluşturur. Kimlik, verilmiş bir şey olmayıp sonradan emek verilerek elde edilen bir kazanımdır. Bu nedenle, insana doğuştan peşin olarak verilen dil, ırk, renk ve cinsiyet, kimliği oluşturmada belirleyici olamazlar. Çünkü bu saydıklarımda alın teri söz konusu değildir. Kimlik, peşin olarak verilen değerlerin üzerinde kurulur.

Bu zemin üzerinde inşa ettiğimiz bina, kimliğimizi oluşturur. Âlemlerin Rabbi, her insanın içine, kimliğini oluşturma potansiyelini yerleştirmiştir.

Ben kimim? sorusuna “ Ben Âdem’im/Müslümanım.”( Âdem’in Arapça; elif, dal ve mim’den oluştuğunu unutmayalım. Elif; kıyamı, dal; rükûyu, mim de; secdeyi imliyordu.) cevabını veren, doğru cevabı vermiş ve bunun içini hakkıyla dolduran her kişi de kimliğini hakkıyla inşa ve ihya etmiş demektir.
Ben kimim? sorusuna “ Ben Türk’üm, ben Arap’ım, ben Kürt’üm, ben erkeğim, ben kadınım vb.” cevabını veren ise kaybetmeye aday olduğunu göstermiştir. Böyleleri, zemini bina zannetmiş ve aldanmışlardır.

Alın teri ve emekle ördüğümüz/inşa ettiğimiz binanın pencerelerinden hayata bakmaktır kimlik. Kim binasını daha sağlam inşa ederse bakış açısı daha derinlikli, ufku daha geniş olacaktır. Böylelerinin dürbünlere ihtiyacı olmayacaktır.
Kimliğimizle, beşer taifesi içinde ya Âdem olup mutmain bir kalbe sahip olacağız ya da adem olup kaybedenlerden olacağız. Üçüncü bir yol yoktur.

Elif ( ا ); kıyamı, dal ( د ); rükûyu ve mim ( م ) de secdeyi imler. Bu basit yazılımın bize gösterdiği hakikat şudur: Ey âdemoğlu! Âdem olmak istiyorsan, kul olmak zorundasın. Allah’ın karşısında esas duruşa geçmek zorundasın.

Kıyam, rükû ve secde… İşte insan(âdem) olmanın anahtarları… Allah karşısında esas duruşa geçmek, eğilmek ve secdeye gitmek… İblis, bunları yapmadığı için şeytan oldu. Sureta insan olanlar da bunlardan kaçındığı için âdem olamıyorlar/olamayacaklar…

Âdem olduğunu söyleyen her kişi, önce esas duruşa geçecek, sonra eğilecek, sonra secdeye kapanacak ve insanlığa( er kişiliğe) adımını atacaktır. Burada eğilmek, alçalmanın değil, yücelmenin işaretidir. Bunlar da semboldür ve bunların da içinin hakkıyla doldurulması gerekir. Her kıyam, rükû ve secde ferdî hayatta doğruluk ve dürüstlüğe, güvene, şefkate, vicdana, merhamete, sevgiye vb.; cemiyet hayatında da dayanışmaya, yardımlaşmaya, kardeşliğe, adalete, özgürlüğe vb. değerlere karşılık gelmelidir.

İçi boş bir kıyam, bir rükû ve bir secdenin de bir anlamı ve karşılığı olmayacaktır. Âdem iddiası, hayat boyu ispat edilmesi gereken zor bir iddiadır. Hatta dünya hayatını âdemleşme veya âdemleşememe serüveni olarak da adlandırabiliriz. Kimi, iddiasını ispatlayacak, kimisi böyle bir iddianın farkına bile varamayacaktır.

Görünen o ki, birçoğu bu iddiayı kaybetmekle karşı karşıyadır. Rabbimizin birçok ayetinde de belirttiği gibi insanların birçoğu akıllarını kullanmamaktadır.

Âdem ( adam-insan ) olma meselesi, söylem planında kolay, eylem planında zor bir mesele olarak karşımızda hayatiyetini sürdürmeye devam ettirmektedir.

Bu ve benzeri söylemler sık sık karşılaştığımız söylemler… İçinde yaşadığımız çağı yüceltme, eskiyi kötüleme adına yapılan söylemler... Eski olan her şey kötüdür, yeni olan her şey iyi! Oysa iyinin ve kötünün zamanının olmadığını biliyoruz.

21. yüzyıl, bu çağ, bu zaman dediğimiz şey nedir? Bu çağı, bu zamanı diğer zaman ve çağlardan ayıran şey nedir? Hiçbir şey aslında. Adına modernleşme dedikleri birtakım teknolojik sıçramalar dışında.

Büyük yıkımlar geçmişte de vardı, çağımızda da var. Firavunlar, Nemrutlar geçmişte de vardı, çağımızda da… Müstazaf insanlar geçmişte de vardı, çağımızda da var. Saltanatlarının yıkılacağını düşünen ve bu nedenle dine ve peygamberlere savaş açan müstekbir takımı geçmişte de vardı, çağımızda da var. Putların arkasına sığınarak güç devşiren azmanlaşmış güruhlar geçmişte de vardı, günümüzde de var. Biz ıslah edicileriz deyip, insanların canına okuyan zalim insanlar geçmişte de vardı, günümüzde de var. Hırsızlık, kumar, yalan, aldatma, hile vb. kötülükler geçmişte de vardı, günümüz de var. İyilik geçmişte de vardı, günümüzde de var.

Hülasa geçmişte olan her şeyin iki misli ve belki daha fazlası günümüzde mevcut. İyilik hariç. Onca insan hakları, özgürlük, demokrasi palavralarına rağmen.
Demokrasi denir, milyonlarca insan hunharca katledilir. Özgürlük denir, küfrün özgürlüğüne yelken açılır. İnsan hakları denir, başörtüsüne geçit verilmez, Afrika’da insanlar açlıktan kırdırılır, atom bombasına yem edilir insanlar. Nükleer, kimyasal-biyolojik silahlar yapılır daha güvenli bir gelecek adına. İnsanlık; kurşuna dizilir dağlarda, köylerde, şehirlerde. İnsanlık, darağacına çekilir demokrasi, insan hakları, özgürlükler tiyatrosunda.

Ve hepsi bu zamanda yapılır. Ve bu zamanda olur mu böyle şeyler, diyoruz hâlâ. Olur efendim, bal gibi olur, olacaktır da. Sahi “bu zaman” dediğimiz nasıl bir şey ki?
Zaman ki günahsızdır, zaman ki dilsizdir. Günahkâr olan insandır. Zamanı kokuşturan da insanlardır, gül kokutan da.

Hâsıl-ı kelâm, “bu zamanda” söylemi idrakleri bağlayan bir safsatadır.