KÖKENLERİN SİHİRLİ SAYGINLIĞI
Köken Mitleri ve Kozmogoni Mitleri

Bir şeyin köken’ini anlatan her mitsel öykü kozmogoniyi önceden varsayar ve sürdürür. Kökenle ilgili mitler yapı açısından kozmogoni mitlerine benzer. Dünyanın yaradılışı en iyi yaradılış olduğu için kozmogoni her türlü “yaradılış”a örnek gösterilebilecek bir model oluşturur.

Polinezyada prenses hamile olduğu zaman soysopla ilgili dinsel tören şarkıları hula denilen dansçılara verilir. Kadın ve erkek dansçılar, şarkıyı bebeğin doğumuna kadar hiç kesintisiz olarak söyleyip dans ederler. Sanki gelecekteki başkanın embriyon gelişmesine, kozmogoninin, dünyanın öyküsünün ve kabilenin öyküsünün özeti eşlik ediyormuş gibi. Bir önderin yaratılması nedeniyle dünya simgesel olarak yeniden yaratılır. Yapılan özet, Yaradılış’tan bu yana olup bitmiş başlıca mitsel olayların şarkılarla ve dansla hem yeniden anımsanması hemde dinsel tören biçiminde yeniden gerçekleşme aşamasına getirilmesidir.

Mitlerin Hastalık Tedavilerindeki Rolü
Hastalıklarda ise büyücü hastanın yatağının yanındaki yere mısır unuyla bir resim çizer. Bu resmin içine İsvor ile Bragvan’ın evine oturtur, sonra onlarında resimlerini çizer. Böylece çizilen resim hastanın tam anlamıyla iyileşmesine kadar korunur. Bu karmaşık resim herşeyden önce bir imago mundi (dünyanın görüntüsü) dir. Hem minyatür halinde Kozmos’u hem de tanrılar topluluğunu temsil eder. Oluşması dünyanın büyülü olarak yeniden yaratılmasına denk düşer. Dolayısıyla da Bhil büyücüsü, her ne kadar söylediği rit şarkıları, özellikle kozmogoni mitine telmihde bulunmuyorsa da, bir hastanın ayak ucuna bu resmi çizmekle kozmogoniyi yinelemiş olur. Bu yapılan işin kesinlikle bir tedavi amacı vardır. Dünya’nın yaratılışıyla simgesel olarak zamandaş kılınan hasta, o en eski bütünlük içine dalar; başlangıç zamanında Yaradılış’ı olanaklı kılan o akıl almaz güçlerin benliğini sarmasına izin verir. Hasta, kozmogoni mitinin anlatılmasını ardındın da köken mitinin okunmasını dinleyerek ve kum üstündeki resimleri hayranlıkla seyrederek dindışı zamanın dışına itilir ve en eski zaman’ın bütünlüğü içinde yer alır; “Geriye” doğru, dünyanın kökenine kadar uzanır ve o da böylece kozmogoniye tanık olur.

Kozmogoninin Yinelenmesi
Tedaviye yönelik ritüel sırasında, şaman, yalnızca kozmogoniyi özetlemekle kalmaz, ama aynı zamanda Tanrı’ya yakarır ve ona Dünya’yı yeniden yaratması için yalvarır. Bu yakarış hastanın yararına olarak Dünya’nın yeni bir yaradılışı için Yaratıcı’nın yeniden yeryüzüne inmeye çağrılmasıdır.

Büyünün tedaviyle ilgili etkililiği “başlangıç”taki mitsel zamanı yeniden gerçekleştirme aşamasına getirmesinde yatar, ancak, bu özellik büyü rit havası içinde söylendiğinde geçerlidir; sözkonusu başlangıç, dünyanın kökeni olduğu kadar hastalığın ve bu hastalığın tedavisininde kökenidir.

Hastalara okunan mitsel öyküdeki sıralama şöyledir:

Dünyanın yaradılışı

Hastalık ve bu hastalığın doğuşu

En eski olan ve örnek oluşturan iyileştirme eylemi

Her “yaradılış”ın örnek oluşturacak modeli olarak kozmogoni miti, hastanın yaşamına “yeniden başlaması”na yardımcı olabilecek güçtedir. Kökene dönüş sayesinde insan yeniden doğacağını umut eder. İnsanda arkaik toplumlara göre, yaşamın onarılamayacağı, ama yalnızca , kaynaklara yapılacak bir dönüşle, yeniden yaratılacağı izlenimi uyanmaktadır. En iyi “kaynak” da, Dünya’nın Yaradılışı sırasında gerçekleşmiş olan o inanılmaz enerji, yaşam ve verimlilik fışkırmasıdır. Bu mitten, her türlü “yaradılış” da bir model olarak yararlanılır; bir çocuğun dünyaya getirilmesinde olduğu kadar sorunlu bir askeri durumun düzeltilmesinde yada melankoli ve umutsuzluk tehdidi altındaki bir ruhsal dengenin yeniden sağlanmasında örnek oluşturur .Kozmogoni mitinin bu değişik başvuru düzlemlerine uygulanabilme gücü, özellikle anlamlıdır. Geleneksel toplumların insanı, ister biyolojiyle ilgili olsun, ister ruhsal yada tarihsel, her türlü “yaratı”nın veya “biçim”in temeldeki birliğini sezinler. İnsanın her yaptığı şey, bir bakıma en üstün “olgu”yu, yaratıcı Tanrı’nın ilk örnek sayılan eylemini yani dünyanın yaradılışını yineler.

Kozmogoni miti ölüm nedeniyle de söylenir; çünkü ölümde, yaratıcı kılınması için iyice benimsenmesi gereken yeni bir durumu oluşturur. Tıpkı bir savaşın kaybedilmesi yada ruhsal dengenin ve yaşama sevincinin yitirilmesi gibi ölümde de başarısız olunabilir. Hare Hogi nin üzücü ve olumsuz durumlar arasında yalnızca güçsüzlük, hastalık ve yaşlılığa değil ama ozanlardaki esin yokluğunu, onların soysopla ilgili anlatı ve şiirleri gerektiği gibi yaratma yada okumadaki yeteneksizliklerine de yer vermesi ayrı biçimde önemlidir. Buradan şiirsel yaratının, Polinezyalılar tarafından, başka önemli yaratıyla bir tutulduğu sonucu çıkar. Bu mitin Polinezyalılar için neden bu kadar saygınlık taşıdığı şöyle açıklanabilir; Kozmogoni her türlü “yapma eylemi” nin örnek oluşturacak modelidir. Çünkü Kozmos, hem her yaratıcı durumun hem de her yaratılışın ideal örneğidir ve yine Kozmos tanrısal bir yapıttır, doğrudan doğruya kendi yapısı içinde kutsallaşmıştır. Daha genel olarak Kozmos’a benzeyen herşey kutsaldır.

Yeni doğan çocuk, bir dizi “başlangıç”la karşı karşıya getirilir. Ve bir şeye, ancak onun “köken”i bilinirse, bu şeyin ilk olarak nasıl var olduğu bilinirse “başlanabilir”. Çocuk meme emmeye ya da su içmeye veya katı yiyeceklerden yemeye “başlarken” ritin yardımıyla “köken”e olgunun, suyun ve tahılların ilk kez ortaya çıktığı zamana iletilir.

Kökene Dönüş
Bu inanışın ardındaki örtük fikir şudur: Bir şeyin ilk gerçekleşmesi anlamlı ve geçerlidir, birbirini izleyen ortaya çıkışları değil. Aynı biçimde, çocuğa babanın yada büyük babanın yaptıkları değil ama Mitsel Zamanlarda Atalar tarafından yapılmış olan şeyler öğretilir. Kuşkusuz, baba ve büyükbabanın da Ataları taklit etmekten başka bir şey yapmamıştır; dolayısıyla da babanın yaptıkları taklit edilmekle aynı sonuçların elde edilebileceği düşünülebilir. Ancak böyle düşünmekle Kökenin Zamanı’nın oynadığı önemli rol görmezlikten gelinmiş olur; oysa bu söz konusu zamanın daha önce gördüğümüz gibi “güçlü” bir zaman olduğu kabul edilir, çünkü bir bakıma yeni bir yaratılışın “kabul edildiği” yer olmuştur. Köken ile içinde bulunulan an arasında akıp gitmiş olan zaman “güçlü” zaman değildir, “anlamlı” da değildir ve bu nedenle de önemsenmez yada ortadan kaldırılmaya çalışılır.

“Başlangıçlar”ın Sonsuzluğu
Şu ana kadar sözünü ettiklerimiz kozmogoni mitiyle köken mitleri arasındaki bağıntıların kavranmasına olanak verir. Köken miti, pek çok durumda, bir kozmogoni taslağıyla başlar: Mit Dünya’nın Yaradılışı’ndaki önemli an’ları kısaca anımsatır, daha sonra krallık ailesinin soyağacını, ya da kabilenin öyküsünü veya hastalık ve ilaçların kökeninin öyküsünü anlatır. Bütün bu durumlarda, köken mitleri kozmogoni mitinin uzantısını oluşturur ve onu bütünler .Köken mitlerinin kozmogoni mitine olan bu bağımlılığı bir “başlangıç” ın söz konusu olduğu göz önünde tutulduğunda, çok daha iyi anlaşılır. Oysa mutlak “başlangıç”, Dünya’nın, Yaradılışı’dır. Burada basit bir kuramsal merak söz konusu değildir. “Köken”i bilmek yetmez, şu ya da bu şeyin yaradılış an’ına dönmek gerekir. Bu, başlangıçtaki güçlü kutsal zaman’ın yeniden yakalanmasına kadar süren bir “geriyi dönüş” ile kendini belli eder. En eski Zaman’ın yeniden yakalanması, özellikle “mutlak başlangıç”ın yani Dünya’nın Yaratılışı’nın yeniden gerçekleşme aşamasına getirilmesiyle sağlanır.

Yeni bir durum her zaman önceki bir durumu içerir, bu da, en son kertede Dünya’dır. Sonradan olan değişiklikler, işte bu başlangıçtaki “bütün”den hareketle gelişir. İçinde yaşanılan kozmik ortam ne kadar sınırlı olursa olsun “Dünya”yı oluşturur, “köken”i ve “öykü”sü başka her özel öyküden önce gelir. “Köken”le ilgili mitsel düşünce, “yaratılış”taki gize sıkı sıkıya bağlıdır. Bir şeyin bir “köken”i vardır, çünkü o yaratılmıştır, yani Dünya’da bir güç kendini açık seçik olarak göstermiş, bir olay meydana gelmiştir. Kısacası, bir şeyin yaradılış’ını açıklamaktadır.

Kozmogoni mitinin, köken mitinin oluşturduğu tür’ün sıradan bir değişkesi olmamasının kanıtı, kozmogonilerin her çeşit yaratılış için model oluşturmasıdır.