Çağdaşlarının gözünde İslam edebiyatı genelde Kur’an meâlleri, hadis külliyatları, divanlar, öğüt ve nasihat türü “name”ler, tarih, tefsir yazmaları ve tasavvuf çizgisindeki “hikayeler”den ibaret gözükmektedir. Oysa, özellikle Ortaçağ İslam lüteratürüne vakıf kimseler türü ve konusu itibariyle İslam edebiyatının kolay kolay sınırlandırılmayacağını bilirler. Ben burada, sıraladığım alanların dışında kalan ve hemen kolayca akla gelebilecek astronomi, coğrafya, dil ved. konulardan da kaçınarak bazılarını gördüğüm, bazıları hakkında da bilgi edindiğim ve bazıları da kayıp eserlerden söz edeceğim.

Konuşma
İslam müelliflerinin üzerinde ciddiyetle durdukları konuların başında “hitabet” gelmektedir. Hitabet, Eski Mısır ve Antikçağ sofistlerinden beri üzerinde durulan bir konudur. Adeta başlı başına bir ilim dalıdır. Eski Yunanistan’da ilimden söz ederken iki şey akla gelirdi: spor ve konuşma. Felsefe dahi sporun, yani beden eğitiminin bir zorunluluğu olarak ortaya çıkmıştır. Konuşma ilim olmanın dışında aynı zamanda bir sanattır. Bugün bu eğitimi genelde siyasiler almaktadır. Oysa eski ve orta zamanlarda “konuşma” insanlara verilen eğitimde ilk sırada yer alıyordu. İslam tarihinde bu alanda çok sayıda eser kaleme alınmıştır. Ancak alanın ilk müellifleri Ebû Osman ‘Amr b. Bahr el-Cahiz (öl. 870) ve Ebû Hilal el-Askarî (öl. 1005) olmuşlardır. El-Cahiz’in bu konudaki eserinin adı “Kitab el-Beyan ve’l-Tabyin” adını taşımaktadır. Ama eser içerik olarak dağınıktır. Kitabın en önemli özelliği “belağat ve dile” verdiği önemdir. Cahiz’e göre, dil ve konuşma “erdem” ölçüsüdür. Kendisinden sonra Askarî onun bu eserini eleştirmiş ve tenkidi bir metnini kaleme almıştır.

Hayvan ve Bitki Alemi
Bir diğer içeriğe sahip eserler arasında “hayvanat” konulu kitaplar gelmektedir. Bunun da ilk örneklerini Cahiz vermiştir. Onun kaleminden çıkan “Kitab el-Hayavan” adlı eseri çok önemlidir. Eserin önemi, yazarın zekasına ve bilgi genişliğine dayanmaktadır. Örneğin, bu eserde çok ilginçtir Cahiz “türklerin evrimi”nden söz etmektedir. Genelde Darvin adına bağlanan bu kuram VIII-IX. Yüzyıllardan itibaren İslam düşünürlerinin gündeminde yerini almıştır. Cahiz’den sonra “evrim” konusu İbn Miskaveyh’te, en önemlisi ise İbn Haldun’da da konu edinmiştir. Hatta İbn Haldun ünlü “Tarih el-İber” eserinin giriş kısmında yer verdiği “Mukaddime”sinde “evrim zincirini” meleklere kadar çıkartmıştır. Tabii, burada aktarılmak istenen evrim anlayışı yaratıcı varlığı inkar etmemektedir. Cahiz’in “el-Hayavan” adlı eserinin ilmi buluş niteliğindeki özelliği, ancak XIX. Yüzyıl Avrupası’nda gündeme gelecek “hayvan psikolojisine” ilişkin düşmüş olduğu kayıtlardır. Eser adeta bir ilimler ansklopedisi içeriği taşımaktadır. Hayvanlar aleminden söz ederken yazar “iklim ve çevrenin” etkileri üzerinde de durmuştur. Eseri okuyan biri konunun sadece hayvanlarla sınırlı kalmadığına sık sık kelama, felsefeye, sosyal olaylara, hatta Arap şiirine de göndermeler yapıldığını görecektir. Cahiz’in hayvanlarla ilgili iki kitap daha yazdığı biliniyor. Bunlar “Kitab el-Bigal” ile “Kitab el-Racul ve’l-Mar’a”dır. Ancak ikinci eser kayıptır. Her iki eserin de “el-Hayavan”a ilave özelliği taşıdığı malumumuzdur. Cahiz’in bu eseri özellikle İslam edebiyat çevrelerinde büyük yankı uyandırmış ve hicv edebiyatında “hayvan psikolojisi” insani bir öğenin anlatımı olarak esas alınmıştır.

Doğal olarak hayvanlar üzerine kitaplar yazılmış da nebatlar, yani bitkiler ve ağaçlar üzerine eserler kaleme alınmamış mıdır sorusu akla gelecektir. Ne ilginçtir, bu konuyu da ilk işleyenlerin başında Cahiz gelmektedir. Hatta Cahiz, bitkiler üzerine eserini hayvanlar üzerine kitabından önce tabettirmiştir. Bu eserinin adı “Kitab el-Zar’ ve’l-Nahl ve’l-Zaytun ve’l-A’nab”dır. Eseri İbrahim b. el-Abbas el-Suli adında bir Türk’e taktim etmesi daha da ilginç yapmaktadır. Ancak üzülerek söylemek gerekir ki bu eser kayıptır. Ama bu konu da edebiyatta geniş yer edinmiş ve hatta Fuzulî’nin ünlü “Ağaçların Sohbeti” eserinin ortaya çıkmasına da kaynaklık etmiştir.

Cimrilik
Bir başka eserler serisinin ortaya çıkmasına içerik oluşturacak konu ise “cimrilik” olmuştur. İslam edebiyatında bunun birkaç güzel ve şahane örneği mevcuttur. Ama en ilgi çekeni yine Cahiz’in “Kitab el-Buhala”sıdır. Bu eserin İslam edebiyatında eşine rastlanılmaz bir içeriği vardır. İronik bir üslupta kaleme alınan eser bugün sıkça tartışılan “Avrupalı ve öteki” ayrımını “Arap ve öteki” üzerinde kurgulamıştır. Müellifin toplumu ve toplumsal ortamı derinlemesine gözlemlediğine kuşku yoktur. Alaylı üslubunun yer yer güldürüye varan derinliği ile “rind kuşkuculuğu” eserin diline güzellik katmıştır.

Müstehcenlik
İslam edebiyatında dikkatimizi çeken ve adeta başlı başına bir dal teşkil edecek kadar eserler üretilmiş diğer bir saha ise müstehcenliktir. Edebi üslupta bir tür “pornografi” mevzuları işleyen bu eserlerin ilki yine Cahiz’in kendisi tarafından kaleme alınmıştır. “Kitab Mufaharat el-Cavarî ve’l-Gilman” adını taşıyan bu kitabında Cahiz’in kimi yerlerde “görgü” sınırlarını aştığı, “nezaket”i kurallarını çiğnediği aşikardır. Benzer içerikte bir diğer eser ise Azrakî tarafından kaleme alınmıştır. Onun eserinin adı Cahiz’den daha “kötü niyetli”dir: “Kitab el-Elfiyye ve’l-Şelfiyye”. Bu esere müellifi belirsiz biri “Nakida-yi Kitab el-Elfiyye ve’l-Şelfiyye” adlı eleştiri yazmıştır. Ama bu eserler kayıptır. Bunlarla ilgili bilgilerimizi “Munis-name” adlı eserden edinmekteyiz.

Erkek-Kız İlişkisi
Bir diğer faklı içeriğe sahip eserler arasında müellifi belirsiz olduğu gibi kendisi de kayıt olan “Nüzhetü’l-Mecalis”i kayıt edebiliriz. Munis-name’den anladığımız kadarıyla eser genç bir erkekle genç bir kız arasındaki tartışmayı konu edinmiştir. İslam edebiyatında cinsler arasındaki ilişkileri ortaya koyan bu tür eserlerin mevcut olması dikkat çekicidir. Eserde genç kızla, genç bir erkeğin tartışması “tüm tartışmaların ve meclislerin en lezzetlisi” olarak sunulmuştur. Bu eser İldenizli Atabeglerinden Nusreteddin Ebu Bekr’e ithaf edilmiştir.

Psikoloji
Bilindiği gibi İslam edebiyatında, özellikle de tasavvuf eserlerinde “ruhun saadeti” konusu hep vurgulanmaktadır. Ama bu konunu özel bir mevzu bahsi edinen müellifler de olmuştur. bu açıdan “Rahet et-Ruh” adlı anonim ve kayıp eser dikkat çekicidir. Bu eser hakkındaki bilgilerimiz de Munis-name’ye dayanmaktadır. Eserin İldenizli Atabeglerinden Nusreteddin Ebu Bekr’e ithaf edildiği biliniyor. “Ruhun rahatlığı” üzerinde durulan bu eserin psikolojik bir konuyu temel aldığı bilinmektedir.

Sevgi
Tabii, İslam edebiyatında “aşk” başlı başına bir külliyatın konusudur. Genelde şiir dili ile ve şairane süslemelerle zenginleşen bu alanın binlerce örneği vardır. Adeta her gazel bir aşk konusudur. Ancak aralarında konuya farklı yaklaşan eserler de çıkmıştır. Bunlar arasında “Kitab-i Senem-ü Acem” en ilgincidir. “Acem sevgilinin kitabı” adını taşıyan bu eser klasik divan edebiyatındaki aşk ve sevgi süslemelerinden öte adeta bir aşığın güncesi niteliğindedir.

Güncellik
İslam edebiyatında yer alan polemik türü eserler de çok önemlidir. Bunlar adeta o dönemin insanlarının bakış açısını, tartıştığı meseleleri, sorunları ortaya koymaktadır. Yine Cahiz’in kaleminden çıkmış “Kitap el-Tarbî ve’l-Tadvir” bu türe örnek teşkil eden kitaplardan biridir. Eser adeta insanlar arasında çözülmesi zor konuların bir toplusunu oluşturmaktadır. Bu konu daha sonra Bedl’ el-Zaman el-Hemedanî (öl. 1007) tarafından “makama” adıyla İslam ilminde ayrı bir dal haline getirilecektir.

Son Not
Buraya “psikanaliz”, “antropoloji”, “teminoloji” türünden eserleri de ilave edebiliriz. Kısacası, İslam müellifileri ve bilginleri bugün çağdaş bilimin getirisi olarak sunulan hemen hemen tüm konular hakkında eserler vermişlerdir. Maalesef, İslam araştırmacılar tarih, coğrafya, tefsir, meal, hadis gibi belli alanlardaki eserlerin biyografisini topladıklarından bu türden eserlerin listesi tam belirlenememiştir. Bu görev de genç araştırmacıları ve meraklıları beklemektedir. Bizim belirttiklerimiz sadece, değim yerindeyse “devede kulak” olmaktan öteye gitmemektedir.