Mitolojik ozan Orpheus’a bağlanan arkaik çağın gizemsel dini... Orfizm’in ya da eş deyişle orfik din’in felsefe açısından önemi, antikçağ Yunan düşünceciliğinin çok etkili bir başlatıcısı oluşudur. Antikçağ Yunan düşüncesinde Pitagoras ve Parmanides’le başlayan idealizm ve metafizik, geniş çapta orfik dinsel-gizemsel etkisine dayanır. Yunan idealizminin en büyük düşünürü Platon’u d aoluşturan bu etkidir. Orpheus kimilerince gerçekten yaşamış olduğu sanılan, mitolojik bir ozandır. Trakya asıllıdır, Girit aracılığıyla eski Mısır’dan gelme olduğu da ileri sürülür. Lir adı verilen sazı, gelecekten haber ermeyi ve büyüyü onun icadettiğine inanılır. Yunan mitolojisinde çok içli bir öyküsü vardır. Şarkılarıyla bütün doğayı etkiler ve büyülermiş. Karısı Euridike’nin ölümüne dayanamamış. Ölüler ülkesi (Hades)’ne gidtip onu geri vermelerini istemiş. Acıyıp vermişler ama onunla birlikte yeryüzüne çıkıncaya kadar arkasına dönüp Euridike’ye bakmama koşulunu yerine getirememiş. Dayanamayıp bakmış, böylelikle de sevgilisini kesin olarak yitirmiş. İnsanın öykünün kahramanı Orpheus ya da Orfeus’çuluk, en eski Yunan dini Dionysos tapımının bi reformcusu ya da reformu olarak belirmiştir.

Bu yüzden de kendilerinden geçip çılgınlık nöbeti geçiren Dionysos’çu Mainas’lar tarafından Orpheus’un parçalanarak öldürüldüğüne inanılır. Orfizm, gizler (Os, Esrar, Pr. Mysteres) temeli üstüne kurulmuş bir dindir. Tanrılarla ilişki kurduklarına inanılan orfik rahipler, büyüsel gizli yöntemlerle insanları mutluluğa ulaştırırlar. Ruh ölümsüzdür ve bedenden bedene göçer, mutluluğa ancak öde dünyada ulaşılır. Ruhun kurtuluşu, bedenden ayrılmayla gerçekleşir. Orfizmin başlıca öğelerinden olan çilecilik, geniş halk yığınlarının ekonomik ve toplumsal koşullar yüzünden çekmekte oldukları çileyi kurumsallaştırır. Kendinden geçme, coşku ve sonunda tanrı Dionysos’la birleşme, orfik gizemsel törenlerinin amacıdır. Bu açıdan, bir incelemecinin dediği gibi “Orfeusçular, dinsel törenlerinde, reforma uğramamış Dionysos tapıcılarından daha ağır başlı değillerdir”. Dünyada yaşamak acı çekmektir ve kurtuluş ölümdür. Orfizmin bu öğeleri, Orfeusçuluğun bir reformcusu olan Pitagoras ve Platon öğretilerinden geçerek hemen bütün büyük dinlerin temeli olmuştur. Geniş halk yığınlarının dini olan Orfizm, bir çeşit varlıkbirliği (Ar. Vahdeti vücut) anlayışını ileri sürmüştür. Evrendeki bütün varlıkların birbirlerine yakınlıklarını ve birbirlerine dayanmaları gerektiğini öğretir. Başlıca tanrıları Dionysos ve Eros’tur. Acı çeken insan yığınları bu dinde; çektikleri acıyı ölümden sonraki mutlulukları için gerekli sayma, kendilerinin de bir gün mutlu olabileceklerine inanma, dayanışma bilinci ed inme, gizemsel törenler sırasında kendilerinden geçerek çektikleri acıları ve yoksulluğu unutma yoluyla dünyadaki yaşamlarında en büyük avuncu bulmuşlardır.

Özellikle köleler, ruhlarının efendilerine ait bulunan ve bu yüzden bir ömür boyu acı çeken bedenlerinden çıkıp rahat edeceği ve özgürleşeceği anı sabırsızlıkla beklemişlerdir. Orfizm, aristokrasinin dünya görüşünü temsil eden mitolojiye karşı, köylülerin ve kölelerin dünya anlayışını temsil etmektedir. Bundan ötürüdür ki orfik dinin mitolojiyle taban tabana karşıtlanan öğeleri vardır. Örneğin mitolojiye göre ölümden sonraki yaşam, dünyadaki yaşamın bir süreğelişidir. Orfizmdeyse dünyada çile çekilir ve ancak ölümden sonra mutlu bir yaşama erişilir. Mitolojide ölümden sonraki yaşam bedenlidir, orfizmdeyse beden dünyada kalır ve sadece ruh öbür dünyada yaşamayı sürdürür. Mitolojide güçsüzlükten güçlülüğe doğru ve en üstte en güçlülerin bulunduğu bir sıra düzeni vardır. Orfizmdeyse tüm dinliler birbirine eşittir. Orfik dinde, sonradan hristiyanlığın alıp geliştirdiği, ruhun öbür dünyadan düşerek bedendeki varlığı meydana getirmesi gibi temel dinsel öğeler de bulunmaktadır. Orfeusçuluk adıyla da anılan bu din İ.Ö. VIII. Yüzyılda oluşmuştur.

Orhan HANÇERLİOĞLU
Felsefe Ansiklopedisi Cilt 4