Birinci kısmının basıldığı 1605 yılından beri en çok okunan, en çok sevilen, en çok yorumlanan ve yeniden en çok yazılan La Mancha’lı Şövalye Don Quijote ve silahtarı Sancho Panza’nın serüvenleri, güzel bir çeviriyle, Türkçe’ye kazandırılmış bulunuyor. Romanın “öz” babası Miguel de Cervantes Saavedra, kendisini izleyen tüm romancıları yapıtlarının “üvey” babası konumuna düşüreceğini –çünkü Don Quijote’den şu ya da bu biçimde etkilenmemiş tek büyük romancı yoktur– okuruna şu mütevazi önsözle seslenirken bilebilir miydi?

Aylak okur: Bu kitabın, zihnin, düşünülebilecek en güzel, en zarif, en akıllıca ürünü olmasını isterdim; buna yeminsiz inanabilirsin. Ancak, tabiat kanununa karşı çıkamadım; tabiatta her şey, benzerini doğurur. Benim kısır, gelişmemiş, zekâm da, her türlü rahatsızlığın hâkim olduğu, her türlü hazin sesin duyulduğu bir hapishanede doğmuşçasına kuru, kırışık, maymun iştahlı ve çok çeşitli, kimsenin aklına gelmeyecek düşüncelere boğulmuş bir evlâttan başka ne doğurabilir?... Ama Don Quijote’nin babası gibi görünsem de, üvey babası olan ben, âdetlere uyup, başkalarının yaptığı gibi, neredeyse gözlerimde yaşlarla, oğlumla göreceğin kusurları affetmen veya görmezden gelmen için sana yalvaracağım, sevgili okur.

Pikaresk roman, adını baş kahramanı “picare”dan alan, Ortaçağ romanslarının geride kaldığı 16. yüzyıl İspanya’sında ortaya çakın bir roman türüdür. XI. Yüzyılda saraylı bir Japon kadını olan Murasaki Shikibu tarafından yazılan “Prens Genji” bir kenara alındığında, pikaresk romanın, “dünyanın ilk romanı” olduğunu ileri sürülebilir. Çünkü bu türün ilk örneği olan “Lazarillo de Tormes”, çoğu zaman bu ithama layık görülen “Don Quijote”den tam 50 yıl önce, 1554’te yayınlanmıştır. Fakat engizisyonun, kitabın içinde bulunan saldırgan kilise aleyhtarı yorumları keşfetmesi üzerine uzun zaman almamış ve 1559’da kitap yasaklanmıştır. Sonuç olarak pikaresk roman modern romanın babası ve Avrupa’daki ilk temsilcisidir.

1492’de Yeni Dünya’nın keşfiyle İspanya’ya akan zenginlik, kırsal kesim ahalisini büyük şehirlere göç etmeye teşvik etmiş, böylece şövalye ruhunu öldürerek başrole “pucaro’ları, yani hırsızlar, haydutlar, fahişeler, aylaklar, desperadolar, şendullar, yankesiciler, deliler ve boşgezen maceraperestleri getirmiştir. Tüm bu kasvetli manzaraya ve çirkinliklerin türlü kombinasyonlarına rağmen, picaronun çekilir bir yanı vardır. Şehre göçünü, başına gelen binbir felaketi ve yaptığı sayısız numaraları birinci elden anlatır ve hayat hikayesini doğumundan başlayarak gençliğinin son demlerine kadar getirir. Bütün bunları yaparken eksiksiz bir “alt tabaka” portresi çizer. Yeryüzünde hiçbir roman sosyal tablo çiziminde pikaresk kadar başarılı ve renkli değildir. Hammaddesi sosyal sınıfın en alt tabakası, bu işi yaparken kullandığı alet de “ironi”dir. Fakat hiçbir okuyucu, başkahraman pikarodan yana olmamak şansına sahip değildir. Çünkü pikaro zamanın sosyo-ekonomik ve politik sorunlarını, müthiş bir sadelik ve incelikle alaya alırken, kendini haklı çıkarmaktan da geri kalmaz.

Pablo Simon, gecenin ışıldayan kozmik yaprakları arasında her zaman şarkısını duyduğu garip bir huzurun, benliğini kapladığını hissetti. Pek çok kez sezinlediği o “bir şey”, kendisine doğru yaklaşıyordu, ona doğru attığı her adımla umut ve beklenti ufukları genişliyordu. Sonunda başka ir soru daha sormaya cesaret edebildi.

- Ey bilge kardeşim! O araçların kusursuzluğu mu ilahi zekâ kıvılcımını yakar, yoksa bu mu onları donatır? Başka bir deyişle, zekâ, hayvanlar da dahil olmak üzere tüm yaratıklarda mevcut mudur, yoksa bir ödül olarak göklerden mi iner?

- Sevgili çocuğum, ırmak mı yatağını şekillendirir, yoksa çukur yerlerin doğal uzantısı mı ırmağı oluşturacak kadar su toplayıp akıtır?

- Ne garip bir soru! Sanırım her iki etken de birbirini tamamlıyor.